Nếu như có một nơi nào mang tính Ảrập nhất Châu Âu thì tôi có thể khẳng định đó chính là khu phố Albaizin của Granada. Chỉ cần tản bộ trong những khu phố ở đây, bạn sẽ ngay lập tức có cảm giác đang ở một thành phố nào đó ở Marốc, Ai Cập hay Syria. Đây không phải là điều ngẫu nhiên. Như đã giải thích một vài lần ở các phần trước, miền nam Tây Ban Nha trong vòng nhiều thế kỷ đã là lãnh thổ dưới quyền kiểm soát của các nhà vua Hồi giáo, hay chính xác hơn, ảnh hưởng Ảrập.
Điều này thực sự chính xác ở thành Granada trong giai đoạn những thế kỷ XII-XV. Đây là thời kỳ triều đại Almohad rồi Nasrid thống trị một đế chế rộng lớn, trải dài từ Marốc, Algeria và cả miền nam Tây Ban Nha. Những nét văn hóa đến từ Marốc, đặc biệt là trong nét kiến trúc và quy hoạch đô thị, đã được “nhập khẩu” trực tiếp từ Marốc. Đó là lý do vì sao ngay tại thành Granada này, chúng ta vẫn có thể thấy có cái gì đó nhang nhác trung tâm medina hay khu chợ giời souk. Sợi dây văn hóa kết nối giữa Marốc và miền nam Tây Ban Nha đã là nguồn cảm hứng cho nhiều hãng lữ hành Châu Âu tổ chức tour kết hợp hai quốc gia này. Và tôi nghĩ đó hoàn toàn là một ý tưởng hay
ãy nhìn ngay vào cái tên Albaizin, nó có nguồn gốc Ảrập, Al-Baiazin, có nghĩa là “khu phố của những người bán chim ưng”. Trong suốt thời kỳ Trung Cổ, đây đã từng là khu phố dân cư đông đúc, tập trung rất nhiều dinh thự của giới quý tộc Ảrập. Khu phố thậm chí còn phát triển mạnh về dân số vào những thế kỷ XIII-XV, khi mà người Hồi giáo từ những vương quốc lân cận phải di tản đến đây trước sự tấn công của quân đội Thiên Chúa giáo. Nhưng khi thành Granada thất thủ trước liên minh vương quốc Tây Ban Nha phương bắc, khu phố Albaizin, hay chính xác hơn là cộng đồng dân cư ở đây rơi vào giai đoạn khó khăn. Người Tây Ban Nha sau khi đã chiếm lại được toàn bộ lãnh thổ miền nam từ tay người Hồi giáo, họ dự kiến thực hiện chính sách ôn hòa với cộng đồng người Hồi giáo tại đây, cho phép họ giữ nguyên tôn giáo cũ và ở lại trên đất Tây Ban Nha. Tuy nhiên, chỉ sau vài thập kỷ, người Tây Ban Nha nhanh chóng trở mặt và tiến hành phân biệt đối xử với cộng đồng Hồi giáo tại Albaizin. Không thể chịu nổi sự bất công, tất cả những người dân Ảrập ở đây đồng loạt khởi nghĩa vũ trang nhưng thất bại trước sự đàn áp của quân đội Tây Ban Nha được tổ chức quy củ. Cuối cùng, những người Ảrập cuối cùng trên đất Tây Ban Nha bị trục xuất vào thế kỷ XVI.
Về mặt tổng quan, nếu thoạt nhìn thì những dãy nhà này không có nhiều khác biệt so với những gì tôi đã khám phá những ngày trước. Vẫn là những hẻm ngõ hẹp, những ngôi nhà được sơn tường trắng muốt, cửa sổ có song sắt rào ở ngoài giống như chuồng chim và những chậu hoa nho nhỏ được treo bên ngoài giống như bức họa nhiều màu trên nền trắng. Tất cả những yếu tố ấy, tôi đều đã được nhìn thấy ở Sevilla hay ở những ngôi làng pueblos blancos trước đó.
Diện mạo của khu phố Albaizin vào thế kỷ XVII có phần thay đổi. Sau khi giới quý tộc Ảrập bị trục xuất, những vị quận chúa Tây Ban Nha bắt đầu định cư một cách có quy hoạch ở khu phố này. Họ chiếm lại những dinh thự trước kia thuộc về giới quý tộc Ảrập và cho tu sửa lại thành những cung điện rất xa hoa, gọi là carmen. Nếu để tìm một từ tương ứng với tiếng Việt, có lẽ gọi là “nhà vườn” là hợp lý hơn cả.
Đây là một điểm đặc trưng chỉ có ở thành Granada. Nhìn bên ngoài của những dinh thự này thì chắc chắn sẽ không máy khi gây ấn tượng mạnh cho du khách, bờ tường bao bọc bên ngoài cũng chỉ bình dân như bao ngôi nhà khác, đúng theo phong cách Ảrập – Hồi giáo. Nhưng khi vào bên trong thì du khách sẽ nhận thấy sự tương phản giữa thế giới bên trong và bên ngoài, chỉ là một bức tường. Tinh xảo bên trong, đơn giản bên ngoài, đây đích thực là phong cách kiến trúc Hồi giáo.
Ngày nay, những tòa dinh thự này không còn là quyền sở hữu tư nhân của những dòng họ quyền quý Thiên Chúa giáo kia nữa. Tất cả hoặc được trùng tu thành khách sạn, hoặc thành viện bảo tàng, hoặc thành trụ sở của cơ quan hành chính….Ví dụ như La Casa de Porras, ngày nay là văn phòng đón tiếp sinh viên của trường đại học Granada
Cũng giống như các thành trì cùng thời bên Marốc, khu phố Albaizin được quy hoạch theo đúng kiểu Ảrập, tức là đường đi lối lại không có quy củ mà cứ xọ bên này rồi xọ bên kia và các dãy nhà được xây dựng dọc theo các con đường khúc khuỷu đó. Nó không như kiểu quy hoạch đường của người Châu Âu hình bàn cờ vuông vắn. Đó chính là lý do vì sao bạn sẽ dễ dàng bị lạc vào mê cung các nẻo đường.
Nhưng bị lạc vào chốn này mới chính là một trải nghiệm thú vị, người ta cố tình để bị lạc, để rồi bỗng dưng xuất hiện đây đó mùi hương thơm ngát của bồn hoa treo trên tường, những góc chụp tuyệt đẹp, …Tôi cũng như bao du khách khác tới đây, cứ thả mình trong những con phố cổ kính rồi đột nhiên xuất hiện ra trước mắt quảng trường Mirador San Nicolas với góc nhìn toàn cảnh cấm cung Alhambra từ phía bên kia sườn đồi. Một khung cảnh quá hùng vĩ để rồi San Nicolas trở thành điểm chụp ảnh không thể thiếu của bất cứ du khách quốc tế nào đến đây : Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Mexico…tóm lại là đủ các thể loại quốc tịch. Các quyển cẩm nang du lịch có cảnh báo cần phải cẩn thận với bọn móc túi và cướp giật nhưng vào thời điểm tôi đến thì không thấy vấn đề gì. Chắc là nhờ sự có mặt của mấy đồng chí cảnh sát du lịch lảng vảng quanh đó nên kẻ xấu không dám hành động bừa bãi.
Cái tính Ảrập, ngoài cách quy hoạch đường đi quanh co, ngoài những nét kiến trúc bề mặt tường và cổng vào, thì còn một chi tiết nữa cũng mang đậm chất Trung Đông : hệ thống các giếng chứa nước mà trong tiếng Ảrập, người ta gọi là aljibe nghĩa là “giếng nước” . Bạn có thể thấy lác đác đây đó trong khu phố Albaizin những con phố còn giữ cái tên aljibe. Ví du như : calle aljibe de Trillo, aljibe del rey. Ngày nay, chỉ còn sót lại khoảng 27 cái giếng như thế. Những giếng nước là làm gợi nhớ lại những tháng ngày thật là nhộn nhịp tại đây, công đồng hàng xóm Hồi giáo đông đúc, ngày nào cũng hội họp tại những giếng nước này, ngoài việc lấy nước sinh hoạt còn là cơ hội để tán gẫu với nhau.
Ngoài chức năng cung cấp nước sạch cho người dân trong khu vực, những giếng nước này còn có vai trò mang tính tín ngưỡng. Người Ảrập hồi ấy thường có thói quen rửa ráy sạch sẽ trước khi vào nhà thờ Hồi giáo để cầu nguyện. Vì lý do này, các giếng nước aljibe thường được bố trí khá gần nhà thờ Hồi giáo để thuận tiện cho các tín đồ. Trong khu phố Albaizin hồi ấy, nhà thờ Hồi giáo mọc lên nhan nhản, giống như những đền miếu hay đình trong phố cổ Hà Nội. Hầu như ở bất cứ tổ dân phố nào cũng có một cái, dù lớn hay nhỏ. Không may mắn là tất cả các nhà thờ Hồi giáo (ước chừng hơn 30 cái) đã bị phá hủy và bị thay thế bởi nhà thờ Thiên Chúa giáo.
Khu phố Albaizin được chia thành các tổ dân phố nhỏ và hầu như tại mỗi tổ dân phố này lại cho một quảng trường nho nhỏ nơi người ta họp chợ mua bán. Để phân ranh giới giữa các tổ dân phố, chính quyền địa phương cho bố trí một cánh cổng ngăn cách giống như cánh cổng Puerta de las Pesas này. Trong tiếng Tây Ban Nha, pesas có nghĩa là cái cân, ám chỉ thời kỳ những tiểu thương người Ảrập ở đây hay gian lận trong buôn bán, họ thường cân điêu.
Vì thế, trên cánh cổng Puerta de las Pesas vẫn còn treo những chiếc cân, như là một thông điệp cảnh báo cho những vị khách từ khu phố khác đến rằng : “này, cẩn thận đấy, đi vào khu chợ này thì hãy cẩn thận không là bị cân điêu đấy!”. Những chiếc cân được “trưng bày” ngay tại ngõ cổng cũng chính là những loại cân mà người bán hàng gian lận hay sử dụng.
Biết rằng khu phố Albaizin cũng không quá lớn nên tôi cũng chẳng sợ gì nếu bị lạc ở một con phố cỏn con nào đó. Nên nhớ rằng xưa kia, toàn bộ khu phố này đều được bao bọc bằng tường thành cao và xếp quây quanh, cách biệt hoàn toàn với khu vực Alhambra trên đồi.
Vì thế, nếu cứ cắm đầu đi thẳng một mạch thì kiểu gì bạn cũng sẽ chạm đến ranh giới tường thành này, đi men theo nó thì kiểu gì cũng sẽ gặp đến cổng thành. Albaizin xưa kia có đến hơn chục cái cổng thành hay cửa ô và Puerte Elvira là cánh cổng rõ nét nhất.
Tất cả các con phố của khu vực Albaicin đều hướng về khu vực Calderaria Nueva, nơi tập trung rất nhiều khách du lịch. Đây cũng chính là nơi tập trung nhiều cửa hàng shopping, với phong cách rất Trung Đông. Lạc vào đây thì bạn sẽ có cảm giác mình đang ở một khu chợ giời ở Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Syria hay Marốc. Chỉ trong một diện tích khoảng 500 mét vuông, các con đường shopping được bài trí dựa trên nền tảng trước kia cũng từng là kho phố họp chợ của người Hồi giáo.
Cũng giống như các dãy phố cổ ở Hà Nội, xưa kia, mỗi một phố thường chuyên bán về một mặt hàng cụ thể. Như đường Calle Alcaceria này, trước kia đã từng là nơi chuyên bán vải vóc. Ngày nay, dù không còn vải nữa, thì con phố này lại chuyên bán đủ các thể loại đồ lưu niệm cho khách du lịch. Hầu hết những gian hàng dọc hai bên đường đều có dáng vẻ khá là mới, không còn giữ được dáng vẻ cổ kính theo đúng phiên bản gốc của thế kỷ XII nữa. Nguyên nhân là do toàn bộ con đường này đã bị hỏa hoạn thiêu rụi vào thế kỷ XIX và tòa thị chính đã phải cho xây lại hoàn toàn.
Đi một thôi một hồi, có lẽ cần phải tìm một nơi giải khát nhỉ? No vấn đề. Tìm một thức uống giải khát tại một nơi nhiều khách du lịch như Albaizin không khó. Nhưng chắc chắn tôi sẽ không uống coca cola hay fanta bởi ở đây có một thức uống thú vị hơn nhiều : trà. Ừ mà sang Tây Ban Nha thì uống trà để làm gì?
Tôi chọn uống trà bởi đây là một trong những nét văn hóa đặc sắc của khu phố. Tôi không rõ lắm về nguồn gốc xuất hiện các phòng trà ở đây nhưng tôi tin rằng nó không xuất hiện từ thời người Hồi giáo vào thời Trung Cổ. Tại những phòng trà mà người Tây Ban Nha gọi là teterias, có thể thấy những nét ảnh hưởng cực kỳ rõ nét từ Marốc (trà bạc hà) và từ Ai Cập (hút shisha).
Tuy nhiên, văn hóa uống trà ở Marốc đến tận thế kỷ XVIII-XIX mới xuất hiện trong khi vùng Andalucia đã thoát khỏi ách thống trị của người Hồi giáo ngay từ cuối thế kỷ XV. Như vậy, có thể kết luận rằng sự ra đời của các phòng tra mang phong cách Marốc tại thành Granada hoàn toàn mang tính tự phát và có phần mang tính du lịch.
Đến đây, tôi gần như đã thoát ra khỏi khu phố Albaizin và xâm nhập vào khu phố mới và cũng là trung tâm hành chính của thành phố Granada. Xưa kia, đây cũng đã từng là một khu phố rất nhộn nhịp dưới thời các vị vua Hồi giáo. Tuy nhiên, kể từ khi người Tây Ban Nha tiếp quản, bộ mặt đô thị ở đây đã bị thay đổi đáng kể, khác hẳn so với Albaizin. Nếu như Albaizin vẫn còn mang đậm âm hưởng Ảrập thì khu vực nhà thờ lớn lại cho thấy một bộ mặt “Thiên Chúa giáo hay phương Tây” nhiều hơn. Tôi nói như vậy bởi thêm một lần nữa, người Tây Ban Nha đã làm biến dạng khu vực cổ này một cách có chủ đích và khiến nó không còn mang dáng dấp Ảrập nữa.
Ngay trên nền móng của nhà thờ lớn bây giờ đã từng là đầu não tín ngưỡng của cả thành Alhambra bởi đây đã từng là nhà thờ Hồi giáo lớn nhất thành phố cộng thêm một trường dạy kinh Coran ngay bên cạnh. Ngay sau khi người Tây Ban Nha tái chiếm lại thành Granada từ tay người Ảrập vào năm 1492, họ đã tiến hành áp đặt Thiên Chúa giáo như là quyền lực mới ở đây. Họ phá hủy nhà thờ Hồi giáo và thay thế bằng nhà thờ Thiên Chúa giáo. Trường dạy kinh coran bị sửa sang và biến thành tòa thị chính. Còn tất cả những dãy phố xung quanh cũng bị phá hủy và cho xây dựng lại một cách bài bản và quy hoạch theo kiểu bàn cờ. Điều này thể hiện quyết tâm áp đặt uy quyền của Thiên Chúa giáo như là người chiến thắng trước Hồi giáo.
Ngoài những công trình tôn giáo của đạo Hồi bị “cải đạo”, một số công trình quan trọng khác cũng bị người Tây Ban Nha cho khai tử và phục vụ cho mục đích khác. Ví dụ như tòa nhà Corral del Carbon. Vào thế kỷ XIV, đây vốn là một tổ hợp khu chợ kiêm nhà trọ, theo đúng mô hình ở Trung Đông, tương đương với một funduk ở Ai Cập hay caravanserail ở Thổ Nhĩ Kỳ.
Những phái đoàn caravan của các thương gia đến từ Trung Đông và Bắc Phi sau những ngày tháng băng qua sa mạc sẽ được tiếp đón ở đây. Họ nghỉ trọ vài ngày, chất hàng hóa trong khuôn viên của tòa nhà và sau đó tiến hành những cuộc trao đổi thương mại với người đứng đầu ngành nghề của thành Granada. Sau khi người Tây Ban Nha tiếp quản thành phố, khu chợ đã bị dẹp bỏ và thay vào đó là trung tâm bán đấu giá than củi. Đó là lý do vì sao tòa nhà này có tên là Carbon.
Tôi không nán lại khu phố này lâu vì nó đã bị Tây Ban Nha hóa quá nhiều. Những nhà thờ nơi đây không gây cho tôi nhiều hào hứng để tham quan bên trong. Vì thế, tôi chuyển sang một trải nghiệm mới ở Granada : lang thang ở những nhà hàng tapas. Như đã giải thích ở các phần trước, truyền thống ăn ở các quán tapas là một trong những nét văn hóa đặc trưng ở Tây Ban Nha nói chung. Hầu như ngày nào , ở bất cứ nơi đâu, tôi cũng tạt qua ít nhất một quán tapas để ăn trưa hoặc ăn tối.
Ký ức của tôi về tapas tại thành phố Granada có phần đậm nét hơn bởi đây được coi là một trong những thành phố cuối cùng của Tây Ban Nha vẫn còn giữ được truyền thống ăn tapas miễn phí. Miễn phí ư? Đúng vậy, tại đây, bạn chỉ cần gọi một đồ uống thì ngay lập tức người phục vụ sẽ đem đến cho bạn một món ăn kèm miễn phí. Tại Granada, phục vụ miễn phí tapas là một điểm đặc biệt nơi đây. Và nếu nhìn vào con số, hẳn bạn sẽ rất ấn tượng : thành phố có cả thảy 2.500 quán tapas, tức là trung bình một quán phục vụ cho 90 người dân!
Trong số tất cả các quán tapas, đa phần được tập trung theo nhóm dựa trên vị trí địa lý. Các quán tapas thường nằm tập trung ở các khu phố : calles Navas, calles Matias, Realejo, Plaza Nueva, Calle Elvira…Vì thế, tốt nhất là nên chỉ tập trung vào một khu phố và đảo một tour đến 10-20 quán nằm san sát nhau.
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét