Syria là một trong những quốc gia tôi liệt vào dạng có hoàn cảnh “trớ trêu”. Trong vài năm trở lại đây, đặc biệt là từ năm 2011, Syria luôn được các phương tiện truyền thông quốc tế đề cập đến như là một quốc gia chính trị bất ổn với hàng loạt cuộc nội chiến vũ trang xảy ra. Hoàn cảnh ấy càng trớ trêu hơn khi Syria nằm trong khu vực Trung Đông, được cả thế giới biết đế như hang ổ của đạo Hồi cực đoan với hình ảnh những tên khủng bố đánh bom cảm tử và bắt cóc con tin. Thế nhưng sự thật đâu phải lúc nào cũng như vậy. Syria từ năm 2011 trở về trước luôn là một quốc gia Hồi giáo có sự ổn định chính trị bậc nhất khu vực Trung Đông cùng với nước Jordan láng giềng, mặc cho những xung đột vũ trang liên miên giữa các thế lực lân cận khác như Liban, Palestine, Israel hay Ai Cập. Nếu như bạn bỏ qua được rào cản tâm lý này, tôi tin rằng bạn sẽ có một cơ hội ngàn vàng để khám phá một bộ mặt khác của Syria. Ẩn chứa sau nó là cả một kho tàng giá trị văn hóa giàu có bậc nhất Trung Đông với hàng loạt di tích lịch sử có thâm niên ngàn năm.
Nếu như bạn hỏi tôi Syria có điểm gì thu hút khách du lịch thì tôi có thể khẳng định đó là nhờ khía cạnh văn hoá lịch sử. Nếu bạn là một du khách thích khám phá tìm hiểu lịch sử thì tôi tin rằng bạn sẽ tận hưởng từng giây phút trên đất Syria này. Đến với quốc gia này, bạn sẽ tìm được chìa khoá giải mã những giai đoạn lịch sử mà tôi cho rằng đó là nguồn gốc giải thích cho rất nhiều phong tục tập quán cũng như mối quan hệ phức tập giữa khối Trung Đông và phương Tây ngày nay. Không được nhiều người biết đến như kiểu nền văn minh La Mã hay Ba Tư nhưng Syria là một trong những cái nôi lớn nhất của lịch sử loài người. Bằng chứng: tại lãnh thổ mà ngày nay gọi là Syria, đã xuất hiện một trong những hệ chữ viết đầu tiên, những nốt nhạc đầu tiên.
Có lẽ tôi là một trong những du học sinh Việt Nam may mắn nhất khi có dịp biết đến, rồi sau đó có điều kiện đặt chân đến quốc gia này. Nếu như phải kể đến những điều kiện thuận lợi có được, phải liệt kê ra 3 nguyên nhân. Thứ nhất là điều kiện tiếp cận nguồn thông tin. Ở một quốc gia có văn hoá đi du lịch như Pháp, hầu như tất cả các thư viện thành phố đều sở hữu kho tàng tài liệu khổng lồ về nền văn minh Syria, trong đó phải kể đến đủ các thể loại cẩm nang du lịch (Routard, Gallimard, National Geographic, Petit Futé, Voir…) và rất nhiều đầu sách đề cập đến các khía cạnh văn hoá khác nhau về vùng đất này. Tôi đã không ngần ngại mượn rất nhiều đầu sách ở đây để nghiên cứu về Syria, và nhờ đó biết đến quốc gia này trước khi có quyết định tự tổ chức chuyến du lịch bụi đến đây. Điều kiện thứ hai phải kể đến, đó là việc tôi đã có khoảng thời gian một năm thực tập tại một công ty lữ hành Pháp chuyên về du lịch tâm linh và du lịch văn hoá. Công ty này có tên là Ictus Voyages, một môi trường làm việc chuyên nghiệp đã cho phép tôi điều hành những đoàn du lịch đi đến khá nhiều quốc gia trong khối Hồi giáo như Ai Cập, Algeria, Liban, Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và Jordan. Có thể nói thời gian làm việc ở Ictus là một chìa khoá vàng giúp tôi giải mã được khá nhiều câu hỏi liên quan đến sự phức tạp của Trung Đông cũng như xoá bỏ những suy nghĩ có phần sai lệch về khu vực này. Nhờ Ictus mà tôi có dịp dẫn một đoàn Pháp đến Ai Cập (xem bài viết ở đây). Và cũng nhờ Ictus, tôi mới có ý định tiến hành một chuyến liên quốc gia Hồi giáo bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Jordan và Ai Cập, một chuyến đi kéo dài một tháng rưỡi vào đúng thời điểm mùa hè 2011, một giai đoạn “nóng” cả về nghĩa đen và nghĩa bóng. Nóng vì đó là thời điểm khí hậu khắc nghiệt nhất, với nhiệt độ trên 40 độ triền miên. Nóng vì 2011 là một năm bản lề của những làn sóng khởi nghĩa vũ trang đồng khởi trên gần chục quốc gia Hồi giáo ven rìa Địa Trung Hải. Và cái thời điểm mà tôi đi thì rơi vào đúng trung tâm “nóng” nhất của khu vực: Syria. Đây cũng chính là điều may mắn thứ 3 mà tôi có được: chọn đúng thời điểm để đến một quốc gia đang ngập chìm trong những bất ổn chính trị, với những cuộc bạo động vũ trang giữa phe đối lập gây nhiều thương vong. 2011, cái năm mà tôi sẽ về hẳn Việt Nam, và biết trước là sẽ không bao giờ có cơ hội quay trở lại Trung Đông…
Vì tôi đến Syria vào thời điểm nhạy cảm, có lẽ cần giải thích một chút về bối cảnh chính trị tổng quát trong khu vực Trung Đông lúc ấy. Làn sóng khởi nghĩa vũ trang tại rất nhiều quốc gia Hồi giáo được báo chí phương Tây đặt cho biệt danh “mùa xuân Ảrập”, có cái tên như vậy vì nó có nhiều điểm tương đồng với những làn sóng tương tự đã từng xảy ra trước đó tại Châu Âu vào giữa thế kỷ 19. Nói nôm na, mùa xuân ởđây ám chỉ một phong trào đồng loạt các dân tộc khởi nghĩa đứng lên đấu tranh chống lại sự áp bức của chế độ cầm quyền đương thời. Với người Hồi giáo, người dân các quốc gia như Ma rốc, Tunisia, Lybia, Ai Cập, Yemen, Syria nổi dậy nhằm lật đổ các chính phủ được cho là những kẻ độc tài đang hút máu của dân và làm cho đất nước đi vào kiệt quệ. Kết quả của những cuộc khởi nghĩa vũ trang đó không giống nhau, kịch bản mỗi quốc gia đều rất khác nhau. Nếu như Ma rốc và Tunisia đi vào ổn định chính trị trong vòng vài tháng sau đó thì ở một số quốc gia khác tiếp tục lấn sâu vào bất ổn chính trị trong đó có Syria. Tất cả các hãng lữ hành Pháp đều huỷ tour đến Syria và bộ ngoại giao Pháp cũng khuyến cáo công dân mình không nên du lịch đến đây. Trong bối cảnh ấy, lại có một số người “điếc không sợ súng” vẫn tiến hành xin visa. Cái hôm mà tôi đến nộp hồ sơ visa tại đại sứ quán Syria ở Paris, tôi là người duy nhất ở phòng chờ và bà tham tán không khỏi ngạc nhiên khi thụ lý hồ sơ của một anh chàng Châu Á. Một tuần sau, hộ chiếu của tôi được cộp dấu visa.
NGÀY 1: ANTAKYA / ALEP
Syria là quốc gia thứ hai trong hành trình xẻ dọc Trung Đông, sau Thổ Nhĩ Kỳ. Sau thời gian khám phá thung lũng Cappadocia, tôi bắt chuyến xe đêm đến sát biên giới Thổ/Syria, tại thành phố Antakya rồi từ đây chuyển sang một chiếc xe buýt địa phương để qua biên giới. Không khó để tìm thấy một chuyến xe buýt địa phương bởi đây là trục đường khá phổ biến dành cho dân du lịch bụi balô. Chỉ cần xuống xe một cái là đã có sẵn vài ông cò mồi đến chào mời bạn mua vé ô tô hoặc thuê taxi của họ. Tôi chọn phương án đi xe dolmus (một thể loại xe khách địa phương với sức chứa 12 chỗ).
Cũng giống như bất cứ nơi nào khác ở quốc gia này, ngồi xe dolmus thì phải chờ cho đến khi nào xe đầy hơn 10 chỗ thì mới khởi hành. Nghe thì bạn sẽ tự hỏi thế nhỡ chờ mốc mỏ vài tiếng mà không đủ người thì làm thế nào. Trên thực tế, hiếm khi nào bạn phải chờ quá lâu, cùng lắm thì cũng chỉ 1 tiếng. Chuyến dolmus của tôi sang Syria thì chỉ phải chờ tầm 30 phút là đã đầy rồi, có lẽ là vì nhu cầu qua cửa khẩu của người Thổ cũng cao. Đi xe rẻ thì tất nhiên bạn sẽ phải chấp nhận ngồi trong một cái lò sauna di động với cái nóng khủng khiếp vì không có điều hoà nhiệt độ. Lộ trình của chuyến xe này là đi từ Antakya bên Thổ Nhĩ Kỳ sang Alep bên Syria với tổng khoảng cách là 80km. Nếu như xe chạy bon mà không gặp sự cố gì thì chỉ cần khoảng hơn 1 tiếng là xe sẽ đến nơi. Nhưng phức tạp là lúc qua cửa khẩu biên giới giữa hai quốc gia. Đối với tôi thì không gặp trở ngại gì lớn vì đã có visa Syria cộp sẵn trong hộ chiếu. Nhưng trên cùng một chuyến xe thì lại có thêm một số khách Tây balô chưa có visa nên cảnh sát hải quan đã giữ họ lại gần 2 tiếng để làm các thủ tục xin visa nhập cảnh. Vì thế, cả đoàn đã bị chậm tiến độ và phải mất hơn 3 tiếng thì xe của chúng tôi mới đến được Alep. Một ví dụ giải thích sự khác biệt giữa phong cách du lịch của tôi và dân phượt mạo hiểm! Một bên là một người đã có những chuẩn bị rất kỹ càng đặc biệt là khâu visa, còn một bên là những kẻ phượt theo đúng nghĩa “giang hồnay đây mai đó” chẳng có chuẩn bị gì sất. Tôi đoán rằng vì muốn tiết kiệm vài đồng lẻ mà họ chấp nhận bỏ qua công đoạn nộp visa tại quốc gia của họ và thay vào đó là lấy visa cửa khẩu. Đổi 20USD để mua bực mình vào người, thậm chí còn có thể bị từ chối visa, như vậy có đáng không? Trong chuyến xe của tôi có tổng cộng 6 du khách nước ngoài, thì có một tên người Mỹ bị từ chối visa và ở lại. Chết vì cái tội không chuẩn bị từ trước!
Cửa khẩu biên giới giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Syria là một ví dụ điển hình cho mối quan hệ phức tạp giữa một bên là quá khứ của đế chế Ottoman và một bên đại diện cho khối các tiểu vương quốc Hồi giáo trước đây đã từng là thuộc địa của Ottoman nhưng đã đấu tranh để dành độc lập. Nguồn gốc của sự thù hằn Ottoman VS Ảrập vào đầu thế kỷ 20 vẫn còn tồn tại đến ngày hôm nay và chuyển hoá thành những khía cạnh phức tạp hơn. Quay trở lại với việc qua biên giới cửa khẩu, như đã nói ở trên, tôi đến Syria vào thời điểm mà quốc gia này đang chớm lún sâu vào khủng hoảng chính trị. Những cuộc bạo động vũ trang đã khiến cho người dân nước này phải chạy tị nạn đến nhiều quốc gia lân cận trong đó có Thổ Nhĩ Kỳ. Khu vực biên giới giữa Antakya và Alep, nói chính xác hơn là cửa khẩu Cilvegozu (thị trấn Reyhanli), chính là trục đường chính phục vụ cho con đường tị nạn này và vì thế nó cũng trở thành một điểm “nóng”. Nóng vì chính phủThổ Nhĩ Kỳ chưa hoàn toàn sẵn sàng để đón nhận hàng trăm nghìn công dân Syria ồ ạt chạy sang đây. Điều ấy làm cho công tác quản lý an ninh ở cửa khẩu càng trở nên khắt khe hơn và mất nhiều thời gian hơn.
Tôi nghĩ rằng việc đoàn của chúng tôi chỉ mất có 2 tiếng làm thủ tục là may mắn bởi có thể chiều từ Thổ Nhĩ Kỳ sang Syria không bịsoi xét nhiều như chiều ngược lại. Hôm tôi qua cửa khẩu này, có thấy khá nhiều nhóm người ở chiều ngược lại đang bị khám xét rất kỹ. Tôi đoán họ là những người công dân Syria. Sau này, khi đọc thêm những tin tức liên quan đến Trung Đông, tôi mới thấy mình thật là may mắn khi có dịp qua cửa khẩu biên giới mà không gặp trục trặc gì.
Thật vậy, chỉ vài tháng sau chuyến đi của tôi, căng thẳng giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Syria đã tăng thêm bội phần. Nội chiến liên miên bên Syria đã khiến cho số lượng người vượt biên trái phép sang Thổ Nhĩ Kỳ ngày càng nhiều, đấy là chưa kể việc “bom bay đạn lạc” khiến một số công dân Thổ bị chết oan ở biên giới. Nghe nói cửa khẩu biên giới giữa hai nước đã bị đóng cửa hoàn toàn và hàng loạt binh chủng xe tăng thiết giáp rồi hệ thống tên lửa phòng không được đặt dọc biên giới…
Đặt chân ra khỏi chiếc xe khách, đã có một số tài xế taxi mồi chài khách sạn nhà nghỉ. Nhưng tôi đã đặt trước cho mình một khách sạn vừa ý nên không bị mất quá nhiều thời gian vào khoản tìm nơi nghỉ đêm nữa. Tại quốc gia này không tồn tại hệ thống ngủ dorm nên chắc chắn không thể tìm thấy tên Syria trên tất cả những trang đặt phòng trực tuyến kiểu Hostelbooker hay Hostel World. Nếu như tôi có thể tìm đặt được phòng ngủ bên Syria thì đó là nhờ việc sử dụng thông tin từ các cuốn cẩm nang du lịch hổ lốn cả Pháp và Anh như Routard, Footprint, Petit Futé và Lonely Planet. Khách sạn mà tôi chọn có tên là Hanadi Hotel, được Lonely Planet đánh giá khá tốt, giá cũng ổn (12$/đêm). Sau khi làm tủ tục nhập phòng, tôi bắt đầu buổi chiều thăm quan thành phố Alep.
 |
| bữa trưa là một kiểu ăn bụi quen thuộc của tôi. Ẩm thực Syria khá giống với các quốc gia Trung Đông khác, với sự hiện diện của bánh làm từ bột mì và thịt viên nướng |
Alep là thành phố lớn thứ 2 của Syria sau thủ đô Damascus và được cho là một trong những đô thị cổ đại nhất Trung Đông. Theo các chuyên gia lịch sử, khu vực xung quanh Alep được coi như cái nôi sinh ra một loại cây giống mà sau này người ta gọi là cây bột mì, một trong những yếu tố căn bản cho nền nông nghiệp nguyên thuỷ được truyền bá rộng rãi. Như vậy, có lẽ không nói quá nếu cho ra Syria là vùng đất thuỷ tổ của nền nông nghiệp trồng trọt. Trong tiếng Ảrập, Alep bắt nguồn từ Halab, một dạng biến đổi âm tiết từ halib, có nghĩa là “sữa”. Không phải ngẫu nhiên mà sữa có liên quan đến thành phố này vì vị trí địa lý của nó rất thuận lợi cho chăn nuôi.
Nằm ở gần con sông Quwaik, đặc biệt là rất gần Địa Trung Hải, Alep được ban tặng một nguồn nước dồi dào để phát triển nông nghiệp. Đó là lý do vì sao Alep sớm trở thành một trong những trung tâm thành thị cổ đại nhất thế giới, trải qua tay nhiều nền văn minh khác nhau trong đó phải kể đến người Hy Lạp, La Mã, Byzantine rồi sau này là các tiểu vương quốc Hồi giáo rồi đế chế Ottoman. Theo những dấu vết khảo cổ tìm được, người ta cho rằng Alep được sinh ra từ 2000 năm trước CN, tức là tính đến nay đã hơn 4000 năm tuổi! Tuy có một bề dày lịch sử vài ngàn năm, những di tích còn sót lại đến ngày nay thì chủ yếu được xây lên từ thời kỳ Hồi giáo du nhập vào Syria đặc biệt là vào giai đoạn thế kỷ 12-16. Bị đổi chủ nhiều lần, Alep chịu ảnh hưởng về nét kiến trúc từ nhiều luồng văn hoá Hồi giáo khác nhau nhưng rõ nét nhất phải kể đến tầm ảnh hưởng văn hoá của người Mamelouk (đến từ Ai Cập) và đế chế Ottoman (đến từ Thổ Nhĩ Kỳ).
Di tích tiêu biểu nhất ở thành phố này là pháo đài Alep. Đối với tôi, Alep là khởi điểm cho hành trình tìm hiểu lịch sử Syria, đặc biệt là giai đoạn Trung Cổ đầy biến động với những cuộc thập tự chinh. Hiểu được giai đoạn này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong sự thành công của một chuyến đi sang Syria bởi trong số những di tích văn hoá trải dọc chiều dài đất nước thì có đến hơn một nửa có mối liên quan chặt chẽ đến nó. Vì thế, có lẽ cần giải thích nhanh gọn thập tự chinh là gì. Vào giai đoạn những thế kỷ 11-13, đã có một làn sóng xung đột chính trị và quân sự giữa khối các nước theo Thiên Chúa Giáo ở Châu Âu và khối các nước theo Hồi giáo ở Trung Đông. Nguyên nhân sâu xa của cuộc xung đột này bắt nguồn từ việc con đường hành hương của các tín đồ Thiên Chúa giáo đến thăm mộ phần của chúa Jesus tại Jerusalem bị người Hồi giáo chặn lại. Thời bấy giờ, Jerusalem, quê hương của Thiên Chúa giáo nằm trong tầm kiểm soát của người Hồi giáo và đối với người Châu Âu, đó là một sự xúc phạm to lớn. Dưới sự kêu gọi của giáo chủ Công giáo, rất nhiều vua chúa của các cường quốc Châu Âu thời bấy giờ đã hưởng ứng cùng tổ chức một chiến dịch quân sự có quy mô lớn với mục đích giải phóng Jerusalem và thiết lập lại tuyến đường hành hương như trước. Trong bối cảnh này, thập tự có nghĩa là chiếc thánh giá, còn chinh là chinh phạt. Hàm ý của thập tự chinh là những cuộc chinh phạt quân sự, những cuộc thánh chiến đánh lại người Hồi giáo dưới sự chỉ huy của chiếc thập giá, tượng trưng cho quyền uy của Thiên Chúa giáo. Trong suốt giai đoạn từ 1089-1281, đã xảy ra tổng cộng 7 chiến dịch quân sự do các quốc gia Châu Âu tổ chức. Đây cũng kỷ nguyên của những cỗ máy chiến tranh tối tân, những toà pháo đài kiên cố, và là nguồn cảm hứng cho rất nhiều tiểu thuyết của như phim truyện và trò chơi điện tử.
Hai khối tôn giáo đánh đấm rồi chém giết nhau không thương tiếc, có những lúc giằng co quyết liệt, mất đến cả tháng trời chỉ để chiếm được những pháo đài nằm chốt chặn ở những vị trí chiến lược. Alep là một trong những vị trí như vậy và đó là lý do vì sao pháo đài Alep là một biểu tượng của hệ thống phòng thủ đặc trưng Hồi giáo vào thời kỳ này, cả về kiến trúc cũng như quy cách tổ chức.
Điểm nổi bất nhất của những pháo đài phòng thủ thời kỳ này nằm ở việc chọn vị trí trên đỉnh một ngọn đồi. Sau đó, để gia cố thêm sự hiểm trở của địa hình, người ta cho đào kênh rạch xung quanh đồi và chỉ có lối đi duy nhất nối giữa thành và đất liền. Nhìn tổng quan, quần thể pháo đài có hình e- líp với hệ thống kênh đào sâu 22m rộng 30m. Không phải ngẫu nhiên mà con kênh này lại có kích cỡ như vậy. Như các bạn biết, để có thể tiếp cận được tường thành, thông thường người ta sử dụng hoặc cầu thang hoặc các toà tháp gỗ có chiều cao ngang tầm với tường thành để quân lính có thể trèo vào. Tuy nhiên, những phương pháp này chỉ phát huy hiệu quả với kiểu thành xây trên địa hình bằng phẳng. Nhưng ở đây, con kênh án ngữ trước chân tường thành có độ sâu đủ để toà tháp cầu thang gỗ không thể áp sát được nữa vì nó sẽ tự đổ. Còn cầu thang, quân lính sẽ phải mất thêm công đoạn mon men đi xuống đáy con kênh rồi mới có thể áp sát chân tường thành được, mà trong lúc làm như vậy thì cơn mưa cung tên từ trong thành bắn ra sẽ gây thương vong rất nhiều.
Để tăng thêm sự chắc chắn, ngoài lớp tường thành rất dày, người ta cho xây thêm hệ thống các tháp canh rất kiên cố. Khủng nhất phải kể đến hai thoà tháp án ngữ ngay trước cổng chính của thành. Quân lính từ bên trong các toà tháp này hoặc có thể bắn cung tên từ các lỗ châu mai, hoặc có thể đổ dầu vạc xuống làm bỏng bất cứ toán quân nào dám áp sát đểphá cổng thành. Với sự chắc chắn vào loại bậc nhất Trung Đông, pháo đài Alep hầu như không tạo cho thế lực bên ngoài bất cứ cơ hội nào có thể đánh sập. Nếu như thành Alep có rơi vào tay ai thì chủ yếu là do bị mắc kế ly gián hoặc đại loại như vậy.
Sau khoảng 1 tiếng tham quan pháo đài, tôi tiếp tục thăm quần thể khu chợ giời, trong tiếng ả rập là souk. Đây là đặc thù về mặt quy hoạch đô thị, mang đậm chất văn hoá Hồi giáo ở Syria nói riêng và Trung Đông nói chung. Khu chợ souk ở Alep không phải là nơi duy nhất tôi tham quan bởi trước đó, tôi đã đến khu chợ giời ở Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), Cairo (Ai Cập), Marrakech, Fes (Marốc). Nói đến chợ, hiển nhiên là nói đến giao lưu thương mại, một thế mạnh không thể bỏ qua của Alep trong quá khứ. Vào những thế kỷ 16-18, với lợi thế nằm gần bờ biển Địa Trung Hải, vị trí của Alep giúp cho việc giao thương giữa khối các nước Hồi giáo và Châu Âu rất thuận lợi. Dưới sự cai quản của đế chế Ottoman vào thời kỳ này, những cường quốc Châu Âu như Anh, Pháp, Venice đều chọn mở những lữ quán thương mại tại Alep để có nhiều cơ hội tiếp cận thị trường Hồi giáo hơn. Alep vì thế trở thành trung tâm thương mại lớn thứ hai trong đế chế, chỉ xếp sau Istanbul (lúc bấy giờ là thủ đô của đế chế Ottoman).
 |
| Alep đã từng là một nơi giao thoa của văn hoá Hồi giáo và Châu Âu. Những ngôi nhà như thế này được xây dựng vào cuối thế kỷ 19, với những nét kiến trúc ảnh hưởng của Pháp, đặc biệt là ở chi tiết cửa chớp màu xanh và ban-công bằng sắt có hoa văn uốn lượn |
Đã từ hơn 900 năm nay, vẫn còn đó những nẻo đường ngoắt nghéo, mê cung những gian hàng màu sắc sặc sỡ với đủ các thể loại mặt hàng. Tản bộ trong khu vực này chính là điểm thu hút khách du lịch. Với vô vàn các nẻo ngõ khúc khuỷu thì việc bị lạc là chuyện thường tình, nhưng khác với việc lạc đường ở một thành phố cỡ bự như London, lạc đường ở đây là một trải nghiệm hoàn toàn khác, không phải là cảm giác hoang mang mà là một cảm giác thư thái. Đó là bởi vì nhờ lạc đường, bạn sẽ có cơ hội tiếp cận những người dân Alep và họ sẽ không ngần ngại đưa bạn đến những điểm dễ tìm lại đường nhất trong khu chợ giời này.
Vì là một khu chợ theo nền văn hoá Hồi giáo, những người sống trong khu vực này có mối quan hệ mật thiết với đời sống tâm linh. Về khía cạnh này, tôi thấy souk của người Hồi giáo có điểm rất giống với cách tổ chức 36 phố phường của Hà Nội. Khu vực được tổ chức theo cụm các gian hàng bán một dòng sản phẩm nhất định. Ở Alep, mỗi một đặc khu đều có cái tên khan đứng ở trước, nếu nói nôm na, nó có thể tạm dịch là “phố hàng…”. Như vậy, Khan al-Zarb có nghĩa là phố hàng lều, trước kia chuyên bán các thể loại lều bạt dành cho các phái đoàn du mục. Khan al-Nahasin thì có nghĩa là phố hàng đồng, chuyên bán các thể loại đồ dùng trong nhà bằng đồng như ấm chén, đĩa… Ngoài giá trị về mặt ngôn từ, danh từ khan còn ám chỉ cấu trúc của một toà nhà nữa. Thật vậy, trong những thế kỷ 13-14, Syria nằm dưới quyền kiểm soát của triều đại Mameluk, đến từ Ai Cập. Trong thời kỳ này, người Mameluk đã mang theo phong cách kiến trúc của những toà nhà cũng như cách quy hoạch khu chợ giời đến Syria.
 |
| Cấu trúc của khu chợ giời souk được quy hoạch với sự pha trộn hài hoà ánh sáng và mái che. Dưới cái nóng đặc thù của Trung Đông, bắt buộc phải có mái che để tránh nóng và khi trời mưa, các mái che này được trang bị hệ thống ống nước tinh vi để giữ lại nước mưa |
Điểm đặc thù nhất trong cách quy hoạch này chính là vai trò của những trạm chung chuyển, hay còn gọi là khan. Nói chính xác hơn, khan có những nét tương đồng với hội quán thương mại, một quần thể kiến trúc trong đó có kho chứa hàng của cả khu chợ bán loại hàng liên quan, khu nhà trọdành cho các phái đoàn doanh nhân đến từ xa, khu phòng họp dành cho những cuộc trao đổi buôn bán và ký kết hợp đồng quan trọng. Để ví dụ cụ thể, nếu có một phái đoàn đến từ Ấn Độ muốn mua đồ đồng, họ sẽ buộc phải đến khu chợ chuyên bán mặt hàng này và họ phải đến Khan al-Nahasin, nơi đặt trụ sở hội quán thương mại để có thể đặt mua mặt hàng đó, đổi lại những mặt hàng khác đến từ xứ sở của họ như gia vị và vàng. Thực ra thì danh từ khan không còn là quá mới đối với tôi bởi trước đó, tôi đã từng đặt chân đến khu chợ giời ở Cairo (Ai Cập) và đã được tiếp xúc với cách quy hoạch ở đó.
Trong số khoảng 20 hội quán khan ở Alep, tôi chỉ chọn ghé qua một cái có tên là Khan al-Gumruk, trong tiếng ả rập có nghĩa là “hội quán Hải Quan”. Đây là một công trình kiến trúc tiêu biểu cho tất cả các hội quán khác tại Alep cũng như bất cứ quốc gia Hồi giáo nào chịu ảnh hưởng văn hoá của triều đại Mameluk đến từ Ai Cập.
Đặc trưng của công trình này thường là một quần thể hình vuông với 4 dãy nhà làm 4 cạnh. Mỗi dãy nhà được xây thành 2 tầng, tầng trệt dành cho khu vực giao thương, tầng 2 là khu nhà ở. Ở giữa là khu vực sảnh với một khu vực cầu nguyện. Khan al-Gumruk là hội quán lớn nhất Alep về mặt quy mô và trong những thế kỷ 18-19 đã từng là trụ sở tham tán thương mại của Pháp, Anh và Hà Lan.
Một trong vô vàn sản phẩm được bày bán nơi đây, nổi trội nhất phải nói đến bánh xà phòng Alep, có tiếng từ thời cổ đại. Thậm chí theo một số tài liệu lịch sử, Alep chính là quê hương của bánh xà phòng. Thời kỳ đỉnh cao của nó phải tính từ thế ký 12, dưới thời của những vị vua Hồi giáo. Sự pha trộn hài hoà giữa dầu ô-liu, nước tinh khiết, và thảo dược, tất cả cho vào một cái nồi nung bằng gang bự chiến rồi để khô. Dần dần cứng lại, nó có màu xanh rất đặc trưng. Tuy nhiên, xà phòng có màu xanh mới chỉ đạt ở mức 50%, cần phải chờ thêm một khoảng thời gian nữa để nó chuyển sang màu nâu đỏ thì đó mới là bánh xà phòng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Nếu làm đúng theo quy trình thủcông truyền thống thì cần phải mất khoảng 8 tháng một nghệ nhân Alep mới cho ra lò một mẻ xà phòng đạt tiêu chuẩn cao nhất. Khu chợ chuyên bán xà phòng này có tên là khan al-Sabun.
 |
| Alep cũng có các cửa ô giống kiểu thành Hà Nội. Trong tiếng ả rập, người ta gọi là Bab. Ngày nay thì không còn sót lại nhiều cửa ô như thế, đa phần đã bị phá huỷ |
Vị thế của thành phố Alep dần dần bị giảm xuống bắt đầu từ những thế kỷ 17-18 khi mà con đường giao thương giữa Địa Trung Hải và Trung Đông không còn là sự ưu tiên của các thương nhân Châu Âu nữa. Họ đã có Châu Mỹ với rất nhiều mặt hàng xa xỉ khác có thể thay thế. Ngoài ra, cũng phải kể đến sự ra đời của kênh đào Suez bên Ai Cập cộng thêm vô số tuyến đường biển khác có thể thay thế hoàn toàn đường bộ thông qua Syria. Và thế là Alep bị thất thế. Khu chợ souk vì thế bị mất sự thống trị về mặt kinh tế. Còn đau xót hơn nữa khi tôi được biết ¾ khu chợ này đã bị phá huỷ hoàn toàn trong cuộc nội chiến kéo dài 3 năm ở Syria. Tháng 9 năm 2012 đánh dấu một cột mốc mà không mấy người dân Alep muốn nhớ đến, bom đạn của quân phiến loạn đã làm thiêu rụi hàng trăm gian hàng đã từng tồn tại 900 năm trước đó. Một di sản văn hoá đã bị biến mất khỏi bản đồ nhân loại… Điều đó càng khiến tôi cảm thấy mình thật là may mắn được chứng kiến tận mắt một kho tàng văn hoá mà thế hệ con cháu sau này vĩnh viễn không bao giờ có thể nhìn thấy nữa.
Sau một buổi chiều khám phá trung tâm Alep dưới cái nóng đặc trưng Trung Đông, tôi xả hơi tại một trung tâm tắm hơi mà người Hồi giáo gọi là Hammam. Phong cách tắm hơi này có nguồn gốc từ thời đế chế La Mã khi toàn bộ Trung Đông còn là thuộc địa của đế chế này. Sau khi đế chế tan rã và bị xé nhỏ thành nhiều vương quốc Hồi giáo nhỏ, người Hồi giáo đã tiếp thu rồi phát triển thêm một số đặc điểm nữa để phù hợp với phong tục tập quán Hồi giáo của họ. Ngày nay, thói quen tắm hơi hammam được phổ cập ở nhiều quốc gia trải dài từ Trung Đông đến Bắc Phi. Trong số những quốc gia tôi đã đi qua và có dịp thưởng thức món tắm hơi này có Marốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và Ai Cập. Đặc điểm nổi bật nhất của một trung tâm hammamlà được chia thành nhiều gian phòng để phục vụ cho những công đoạn tắm hơi.
Đầu tiên là một căn phòng giống như sauna, sộc hơi nóng để chảy mồ hôi, tiếp theo chuyển đến một căn khác lạnh hơn một chút, rồi một căn tiếp theo nghi ngút hơi nước, tiếp theo là một gian phòng nữa, nơi có một người đàn ông sẽ đến giúp bạn… kỳ cọ người, gian cuối cùng là phòng tắm tráng người. Sau khi tắm rửa xong, bạn sẽ nhảy vào một gian phòng trà, nơi đã có sẵn rất nhiều khăn khô lau người và bạn có thể uống trà thư giãn. Sau tổng cộng khoảng 1 tiếng trong đó, tôi ra khỏi cửa với cảm giác rất sảng khoái, như thể vừa mới lột xác. Đây là trải nghiệm tôi có được tại Hammam Nahasin, toạ lạc trong khuôn viên khu chợ giời souk, nằm hơi chếch về phía bắc. Giá cũng khá là chát, khoảng 12$ nhưng nhìn tổng quan thì đó là một trải nghiệm thú vị.
Thái balo
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét