Khi đến Siena, không thể không nói đến lễ hội đua ngựa palio, được tổ chức 2 lần 1 năm, lần 1 vào 02/07 và lần thứ 2 vào 16/08. Bản thân Thái balo đã không có dịp tham gia sự kiện này, một phần là do bận công việc nhưng một phần cũng là do tôi chủ ý tránh không đến vào dịp lễ hội vì đó là mùa cao điểm (giá vé máy bay, dịch vụ khách sạn, tất cả đều đắt cắt cổ). Thế nhưng nếu như bạn “chịu được nhiệt”, bạn có thể sẽ có một trải nghiệm không thể quên trong cuộc đời. Vậy cụ thể lễ hội palio là gì? Hãy cùng tôi tìm hiểu rõ hơn nguồn gốc và những giá trị văn hoá của nó.
Lễ hội palio có nguồn gốc từ thời Trung Cổ, với hình thức ban đầu chỉ là một trò chơi đua ngựa bình thường như rất nhiều trò chơi dân gian khác rất thịnh hành vào thời kỳ ấy. Nó chỉ có hình thức giống như bây giờ bắt đầu từ năm 1594. Đã có một sự kiện lịch sử đánh dấu bước ngoặt của palio. Siena vào những thế kỷ 15-17 chịu ách thống trị của Florence và người Tây Ban Nha. Trong một cuộc tấn công của quân địch vào năm 1594, một tên địch vô tình bắn súng vào bức tượng của đức mẹ đồng trinh Maria và tự lăn quay ra chết sau phát súng đó. Sự kiện linh thiêng ấy đã đem lại niềm tin cho người dân Siena, giúp họ cố thủ thành công. Để tỏ lòng biết ơn đến sự phù hộ độ trì của đức mẹ Maria, người dân chính thức đặt tên lễ hội đua ngựa là pallium, trong tiếng latinh ám chỉ một dải cờ bằng lụa mà người chiến thắng sẽ đem đến trưng bày tại nhà thờ mà anh ta đã từng được làm lễ rửa tội. Sau này, với tiếng Ý hiện đại, người ta chuyển tên pallium thành palio. Như vậy, có thể nói rằng lễ hội đua ngựa palio ít nhiều có tính chất tôn giáo nên trong qua trình tổ chức sự kiện này, có rất nhiều thủ tục với sự can dự của nhà thờ và Thiên Chúa giáo.
Lễ hội đua ngựa palio có một chút khác biệt so với những trò chơi với ngựa thời Trung Cổ. Các bộ phim dã sử Hollywood đều cho chúng ta thấy rằng chỉ có giới quý tộc với các hiệp sĩ thì mới được phép sử dụng ngựa để tham gia những cuộc đi săn hoặc đấu giáp chiến. Palio lại khác, đây là một trò chơi dành cho những người dân của các khu phố Siena, một trường hợp khá là hiếm vào thời kỳ đó.
Nếu như chỉ phán xét trên góc độ đua ngựa, palio của Ý không có gì nổi trội so với những cuộc đua ngựa mà chúng ta được biết đến. Cái hay của nó không nằm ở những vó ngựa mà là ở những giá trị văn hoá lịch sử xoay quanh lễ hội này. Lịch sử phát triển của lễ hội palio gắn liền với cuộc sống của những khu phố contradas mà tôi đã nói đến trong bài viết Vùng Toscana – cái nôi nghệ thuật phục hưng. Vào thời kỳ đầu, tất cả các khu phố đều được quyền đăng ký một thí sinh tham gia đua ngựa. Thế những đã xảy ra quá nhiều lộn xộn và ẩu đả khiến nhiều tai nạn không đáng khó. Vì thế, kể từ năm 1720 chỉ có 10 contrada được phép tham dự một cuộc đua. Điều đó có nghĩa là tất cả các contrada phải đi bốc thăm.
 |
| bảng thông báo 10 khu phố contrada được phép tham dự lễ hội đua ngựa palio |
Như đã nói trong bài viết ký sự, hiện nay chỉ còn sót lại 17 contrada, như vậy là sẽ có 7 contrada phải đóng vai khán giả xem 10 khu phố kia thi đấu với nhau. Điểm đặc biệt là mỗi một contrada tự chọn cho mình một biểu tượng làm phù hiệu, thường là một con vật. Tôi không nhớ hết tất cả 17 biểu tượng con vật nhưng có những con hay được nói đến nhất bao gồm: đại bàng, ốc sên, báo, rùa, cú mèo, ngựa một sừng, rồng, hươu cao cổ, chó sói, nhím, ngỗng, vv... Bạn có thể dễ dàng nhận ra những biểu tượng này tại các con phố, có thể qua biển chỉ đường, trên cờ treo,…
Lễ hội palio là một sự kiện khá là phức tạp bởi vì nó không chỉ liên quan đến cuộc đua ngựa nói riêng. Nếu tính riêng phần đua ngựa thì nó chỉ kéo dài vỏn vẹn 90 giây thôi. Cái phức tạp của nó thể hiện ở những thủ tục hành chính lằng nhằng, từ lúc bắt thăm chọn ra 10 khu phố tham gia, đến công đoạn luyện tập chuẩn bị của các khu phố, rồi thì các nghi lễ biểu diễn đậm chất thiên chúa giáo… Nếu tính tất cả các công đoạn này thì lễ hội palio kéo dài đến 4 ngày! Những luật lệ tổ chức đua ngựa được bổ sung và sửa đổi theo dòng thời gian và những giá trị truyền thống văn hoá của các khu phố contrada qua đó cũng trở nên phức tạp nhưng cũng không kém phần thú vị.
Nếu như bạn có ý định đến Siena để xem palio, nên đến đây ít nhất là 4 ngày trước khi sự kiện diễn ra. Nên nhớ rằng quá trình chuẩn bị cho cuộc đua cũng thú vị không kém gì thời điểm xảy ra cuộc đua, thậm chí còn thú vị hơn bởi nó giúp ta hiểu được rõ hơn những giá trị văn hoá truyền thống của Siena. Đến trước 4 ngày chính là thời điểm tốt nhất để cảm nhận không khí chuẩn bị lễ hội của các khu phố contrada. Các khu phố contrada rậm rịch chuẩn bị những công đoạn hậu cần phục vụ cho chú ngựa yêu quý của họ. Tại sao phải là 4 ngày trước khi cuộc đua diễn ra? Bởi vì theo như truyền thống, sau khi bắt thăm và chọn ra 10 khu phố contrada tham gia cuộc đua, các chú ngựa sẽ được luyện tập thử trên đường đua tổng cộng là 6 lần trước cuộc đua chính thức.
Mỗi ngày, chú ngựa chỉ được luyện tập 2 lần, một vào buổi sàng và một vào buổi chiều, và như thế sẽ phải tốn 3 ngày trước ngày lễ cuối cùng. Cứ mỗi một lần chú ngựa được đưa ra quảng trường Piazza del Campo để tập dượt là lại có một biển người dân của khu phố đó tháp tùng và chăm nom kỹ lưỡng. Người cưỡi ngựa có tên là fantino, trong tiếng Ý có nghĩa là “jokey”, giống những tuyển thủ chơi trò polo.
Có thể dễ dàng nhận thấy rằng người ta đã cố tình đổ thêm một lớp cát mịn lên bề mặt quảng trường piazza del campo (vốn dĩ là gạch lát), để tạo ra trường đua ngựa dài tầm 400m. Vốn không phải được tạo ra để làm một trường đua mà người ta vẫn thường thấy trên tivi, dải đường được dùng cho đua ngựa tại palio có hình ô van.
Cho đến ngày cuối cùng trước ngày cuộc đua diễn ra, đó là ngày mà tất cả 6 lần tập dượt đã kết thúc. Vào tối hôm đó, tất cả thành viên của một khu phố contrada cùng nhau tụ tập và cùng tổ chức một bữa ăn tối tập thể để thể hiện tình đoàn kết và ủng hộ hết mình cho chú ngựa của khu phố. Buổi tối này cũng là thời điểm diễn ra những “mánh khoé” chính trị giữa các contrada. Thật vậy, như đã giải thích trong bài ký sự của tôi, từ rất lâu rồi, một số contrada có hiềm khích rất lớn với nhau. Vì thế, cuộc đua palio là một dịp để họ triệt hạ lẫn nhau, kẻ thắng thì có quyền lăng mạ chế giễu người thua. Chiến thắng đua ngựa đồng nghĩa với chiến thắng về danh dự trước kẻ thù. Tất nhiên, có những contrada thù địch nhau thì cũng có những contrada giữ hoà khí với nhau và có những ông thì thuộc dạng ba phải. Buổi tối cuối cùng là cơ hội để các contrada bí mật tạo ra những liên minh chống lại đối phương. Nói đến đây, cần phải nhắc lại một điều nữa là người dân thành Siena coi lễ hội đua ngựa palio là một tôn giáo, một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của họ. Họ coi trọng nó còn hơn cả bóng đá (mà các bạn biết là bóng đá Ý quan trọng với người Ý nhưthế nào). Vì thế, họ đầu tư rất nhiều tiền bạc để có được sự chuẩn bị tốt nhất cho mỗi cuộc đua. Họ quyên góp rất nhiều tiền để mua ngựa tốt (thường là ngựa đua chuyên nghiệp được nhập từ Mỹ về), tuyển mộ tay đua tốt, chi trả những khoá huấn luyện cấp cao… Thậm chí, họ còn sẵn sàng đầu tư tiền vào khu phố contrada đồng minh, mục đích cuối cùng là không để những contrada không đội trời chung chiến thắng.
Vào ngày xảy ra cuộc đua ngựa, sẽ có rất nhiều sự kiện xảy ra xoay quanh cuộc đua chính thức. Vào lúc 3h chiều, ngựa và thí sinh đua ngựa của mỗi contrada đến nhà thờ của mình để dự lễ cầu may của linh mục. Đây là thời điểm mà vị linh mục nói câu nổi tiếng: “vai e tourna vincitore” (hãy lên đường và quay trở về chiến thắng).
Sau khi cầu nguyện xong, con ngựa được trang bị yên ngựa rất sặc sỡ, phục vụ cho một cuộc diễu hành ngay sau đó. Đây là thời điểm mà mỗi contrada tự trang bị cho mình một đội quân biểu diễn xiếc múa cờ và những người đánh trống. Họ xuất phát từ khu phố contrada của mình, sau đó đi diễu hành qua tất cả những địa danh quan trọng nhất của Siena trong đó có quảng trường Duomo.
Vào lúc 17h00, đây là khởi đầu của một cuộc diễu hành, tiếng Ý gọi là corteo storicođầy màu sắc với sự tham dự của tất cả các khu phố cùng một lúc. Mặc dù bắt đầu từ lúc 17h00 nhưng các khán giả đều có mặt ở đây từ nhiều giờ trước đó, nhưthể người ta đến sân vận động xem bóng đá. Họ đến đây sớm để xí trước những chỗ ngon nhất.
 |
| tuy rằng sự kiễn diễu hành diễn ra vào lúc 17h, hàng ngàn người đã có mặt trước đó hàng giờ đồng hồ để xí được những vị trí thuận lợi nhất cho mình |
Để có được một chỗ ngồi (được dựng tạm thời dành cho sự kiện này), bạn sẽ phải móc hầu bao ra 400 euro và những vị trí tốt nhất luôn được đặt từ trước đó hàng tháng trời. Thông thường thì những vị trí này có thể được đặt thông qua dịch vụ trung gian của các văn phòng du lịch địa phương. Ngoài những ghế ngối này, bạn cũng có thể tìm được những góc nhìn từ phía ban công của các hộ gia đình tư nhân. Để có được những vị trí này, cần phải liên hệ với chủ nhà. Điều đó gián tiếp nói lên rằng bạn sẽ phải liên hệ dịch vụ cò mồi của các công ty du lịch địa phương hoặc tại khách sạn bạn đang ở.
Lễ diễu hành corteo storico thực ra không phải là một phần của lễ hội palio. Phong tục này tồn tại thậm chí trước khi lễ hội palio sinh ra. Vào thời Trung Cổ, những cuộc diễu hành với phong cách biểu diễn xiếc cờ được sinh ra như để tôn vinh những giá trị chính trị của chính phủ thành Siena.
Đầu tiên là những toán quân cảnh sát kỵ binh carabinieri. Trong tiếng vỗ tay hưởng ứng của biển người, đội trưởng bất ngờ rút kiếm ra rồi phi ngựa lao nhanh về phía trước, mô phỏng hình tượng một đoàn quân đang tiến đánh chém giết quân thù.
 |
| tiết mục múa cờ của khu phố "đại bàng" |
Sau tiết mục binh đoàn kỵ sỹ, là tiết mục diễu hành của 17 khu phố contrada tham gia vào cuộc thi này. Mỗi một contrada sẽ lần lượt đi diễu hành một vòng quanh quảng trường piazza del campo theo làn đường đua. Tiết mục diễu hành này bắt đầu từ lúc 17h00 và khéo dài tầm 2 tiếng.
Và cuối cùng, đỉnh điểm của lễ hội đã đến: 90 giây đua ngựa vòng quanh quảng trường Piazza del Campo, với 3 vòng đua tất cả. Điểm xuất phát được người Siena gọi là mossa, được đánh dấu bởi hai dải dây thừng khá là dày. Trọng tài sẽ kiểm tra kỹ lưỡng xem 10 chú ngựa đua có đứng đúng vị trí theo sắp xếp hay không. Trong trường hợp có một tay đua nào không đứng đúng vị trí, sẽ có một tiếng súng phát lên, yêu cầu anh ta trở về đúng vị trí được chỉ định.
Vì có sự thù hằn giữa các khu phố contrada nên một số tay đua cố tình gây lộn xộn với mục đích chơi đòn cân não, gây ức chế lên đối phương. Đó là lý do vì sao họ cố tình đứng sai vị trí, khiến cho công đoạn ổn định vị trí đua đôi khi mất rất nhiều thời gian. Ngoài ra, việc “câu giờ” sẽ làm cho các chú ngựa phải đứng lâu và sẽ bị chảy mồ hôi. Việc ngựa chảy mồ hôi sẽ làm cho các tay đua đối phương khó điều khiển ngựa hơn vì các tay đua của palio không có yên ngựa mà cưỡi trực tiếp. Ngựa càng ra mồ hôi nhiều thì lưng ngựa càng trơn, lúc cưỡi sẽ càng khó điều khiển. Vì lý do câu giờ, trên lý thuyết cuộc đua bắt đầu lúc 19h00 nhưng trên thực tế đôi khi phải chờ đến gần hơn nửa tiếng sau thì ngựa mới đua thực sự.
Khi hai dải dây thừng được hạ xuống thì cũng là lúc 90 giây “tàn sát lẫn nhau” bắt đầu. Nếu bạn nhìn vào các tay đua, có thể thấy rằng nó nguy hiểm đến mức nào. Thứ nhất, họ cưỡi ngựa mà không có yên ngựa và bộ đồ đua ngựa chuẩn theo quy định an toàn. Nếu mà ngã trực tiếp xuống đất thì vỡ mồm như chơi. Tiếp đến, đường đua vòng quanh quảng trường Piazza del Campo quá bé so với tiêu chuẩn quốc tế, nó chỉ dài vỏn vẹn 400m với những chỗ uốn khúc cực kỳ hẹp nên nguy cơ cả người và ngựa lao thẳng vào khán giả hoặc bị mất quán tính ngã ngựa là rất lớn. Và cuối cùng là việc các tay đua jockey được phép dùng roi quất ngựa để quật vào nhau nhằm triệt hạ lẫn nhau. Độ khó của đường đua là nguyên nhân vì sao trong thể chế thi, các thí sính được phép tập dượt tổng cộng 6 lần trải dài trên 3 ngày trước khi lễ hội chính thức diễn ra.
Trong quá trình đua, sẽ có những thủ thuật liên minh giữa một số tay đua. Hãy nhớ lại thời điểm buổi tối trước ngày khai mạc mà tôi đã đề cập ở trên. Các contrada bí mật liên lạc với nhau để tạo bè cánh chống lại đối phương. Họ chuẩn bị như vậy là để phục vụ cho thời điểm này đây. Những tay đua nào là “đồng minh” của nhau thì sẽ giúp bạn mình bằng cánh dùng ngựa cản đường hoặc là dùng roi quật vào đội đối nghịch để dọn đường cho đồng minh lên trên. Nó rưa rứa giống đua xe đạp. Như vậy, nếu như tay đua nào không may mắn bị cô lập, không có đồng minh mà lại gặp phải ngựa yếu và tay đua kém chất lượng thì chắc chắn nắm phần thua.
Người xem có thể bám sát vành đai rào bảo vệ để nhìn cận cảnh các chú ngựa đang phi cắt ngang qua mặt họ. Với hàng rào bảo vệ khá mỏng manh này, không ít tai nạn đáng tiếc đã xảy ra với các chú ngựa đua. Thật vậy, một số hiệp hội bảo vệ động vật cho rằng đã có khoảng 50 chú ngựa bị chết kể từ năm 1970, vì đã phi quá nhanh mất tự chủ và lao thẳng vào hàng rào sắt.
 |
| mẹ ơi con đau quá! |
Sự nguy hiểm tiềm tàng dành cho các chú ngựa là nguyên nhân khiến các hiệp hội này không ngừng đấu tranh đòi xoá bỏ lễ hội. Tuy việc xoá bỏ này chắc không thể xảy ra, palio chưa bao giờ được Unesco công nhận là di sản văn hoá phi vật thể, chỉ vì bị các hiệp hội và chính phủ Ý chặn lại.
 |
| không giống như cuộc đua ngựa thông thường, tay đua mà ngã ngựa thì ngựa vẫn được "thả rông" tiếp tục cuộc đua |
Điểm thú vị của cuộc đua này là chỉ con ngựa cán đích thì mới được tính ai là người thắng. Điều đó có nghĩa là trong trường hợp một người đua ngựa bị ngã, con ngựa không người cưỡi cán đích đầu tiên vẫn được tính là người chiến thắng. Và tất nhiên, khu phố contrada sở hữu con ngựa đó sẽ là khu phố của người chiến thắng. Cuộc đua chỉ có một người về nhất, tất cả những thí sinh còn lại là người thua cuộc.
 |
| We are the champions! |
Theo đánh giá của Thái balo, tham gia xem lễ hội đua ngựa palio thực sự là một trải nghiệm có giá trị và bạn không nên để lỡ nếu như bạn có kế hoạch đến du lịch khám phá vùng Toscana vào mùa hè, đặc biệt là vào tháng 7 hoặc tháng 8. Tuy biết rằng giá cả các dịch vụ sẽ rất cao vào dịp này, nhưng bạn vẫn có thể tìm được những phương án để tiết kiệm. Ví dụ như thay vì nghỉ qua đêm tại Siena, bạn có thể nghỉ tại các thị trấn lân cận rồi dùng xe bus liên tỉnh đến Siena vào ngày lễ hội diễn ra.
Thái balo.
.jpg)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét